گيلکي زوؤن

Wikipedia جي
(مسير عوضاؤدن گیلکی زوان أجي)
پرش به ناوبری پرش به جستجو
رايج ٚ زوؤنؤن ايران ٚ خۊرخؤس ٚ مئن

گيلکي (واگۊىه: /Giləki/) ايته زوان جه ايرانˇ هندؤاۊرۊپايي خۊرخۊسي کلسيا زوانان ؤ گيلانˇ مردۊمˇ ماري زوان ايسه. أ زوان مازندران ؤ تئران ؤ قزوين ؤ ألبۊرزˇ مئن ني رائج ايسه. گيلکي خۊرتاوˇ جه مازرۊني زوان ؤ خۊرخۊسˇ جه تالشي زوان ؤ نسا جه تاتي أمرأ مجاور ايسه ؤ چند ته مۊختلف لئجه ؤ گۊىش دره.[۱]

گيلکي ايته جه کاسپينˇ زوانان ايسه ؤ باخي کاسپينˇ زوانان أمرأ، تالشي ؤ مازرۊني ؤ تاتي مأنستن هم خانواده ايسه ؤ اۊشانˇ أمرأ پۊر شباهت دره.[۲][۳] گيلکي فقط ايرانˇ مئن رائج ايسه ؤ وارانˇ شبکه اي سري جه خۊ برنامه‌ئن أ زوانˇ أمرأ چأکۊنه. گيلکي رشتˇ شأرستانˇ شؤرا جلسه‌ئنˇ مئن، رسمي زوان ايسه.[۴] گيلکي هأتؤ ني باخي ايرانˇ خۊرخۊسي کلسيا زوانانˇ أمرأ کۊردي ؤ بلۊچي ؤ سمناني ؤ سيوندي مأنستن، شباهت دره ؤ اۊشانˇ أمرأ ايته زواني خانواده مئن قرار گيره.[۵]

گۊىشان

گيلکي زوان سۊ ته أصلي گۊىش دره کي بيه‌پس ؤ بيه‌پيش ؤ گالشي-أ شامل به. بيه‌پس ؤ بيه‌پيشˇ گۊىشانˇ مرز، اسپي رۊ ايسه ؤ گالشي ني گيلانˇ نسا ؤ خۊرتاو ؤ مازرۊنˇ خۊرخۊسˇ کۊهانˇ مئن رائج ايسه.[۶] با أنکي گيلکي زوان سۊ ته أصلي گۊىش دره ولي هر ته جه گيلانˇ شأرانˇ مئن گيلکي ايبچه باخي شأرانˇ أمرأ فرخ کۊنه، هأنه وأسي گيلکي ره چند ته لئجه ىا جيرگۊىش ني تعيين بۊکۊدد کي اۊشان جه شأ رشتي، رۊباري، سۊماسرايي، لاجؤني، لنگؤرۊدي، أنزلي ؤ فؤمني-أ و...' مثال زئن.[۷] عباس خائفي کي ايته زوانشيناس ايسه گه کي سخت‌سري ني ايته دئه جه گيلکي لئجه‌ئن ايسه ؤ با أنکي أ شأرستان هسأ مازرۊنˇ اۊستانˇ مئن نهأ ولي اۊنˇ مردۊم تۊنکابؤنˇ شأرستانˇ مردۊمˇ مأنستن، گيلکي گب زنده ؤ اۊشانˇ داب ؤ زوان گيلانئن مأنه.[۸] گيلکان گيلکي-أ مۊختلف گۊىشانˇ أمرأ گب زنده کي جه نظر فؤنتيک ؤ أفعالˇ صرف ايبچه تفاوت درده کي ناشي جه اقليمˇ تدريجي تحول ايسه.

منۊچهر ستۊده گيلانˇ گيلکي گۊىشان-ه چند ته بخشˇ مئن تقسيم-أ گۊده:[۹][۱۰]

  1. بیه‌پیشي گۊىش: (اسپي رۊ خۊرتاوˇ أصلي گۊىش)
  2. بیه‌پسي گۊىش: (اسپي رۊ خۊرخۊسˇ أصلي گۊىش)
  3. گالشي (نسايي): ايته دئه جه گيلکي گۊىشان ايسه کي گيلان ؤ مازندرانˇ خۊرخۊسˇ جؤرا مئن رائج ايسه.

نادر جهانگيري دربارهٔ گيلکي گۊنه‌ئن أتؤ بينيويشته: گیلکی سۊ ته پيله گۊنهٔ دأره.
الف. لاجؤنˇ گيلکي (بيه‌پيش)
ب. رشتˇ گیلکی (بيه‌پس)
ج. گالشي (دىلمي)[۱۱]

مسعۊد پۊرهادي کي ايته جه گيلکي زوانˇ پژۊشگرانه معتقد ايسه گيلکي زوان-ه شأ ۶ دسته مئن تقسيم-أ گۊدن:[۱۲]
۱. جلگه خۊرتاوي گۊنه: کياشأر تا چابۊکسرˇ جه، گرˇ امتدادˇ مئن، أسسؤنه، لاجؤن، لنگؤرۊد ؤ رۊدسرˇ شأران ؤ رۊستایانˇ مئن ؤ مازندرانˇ اۊستانˇ مئن ني سخت‌سر، تۊنکابؤن، چالۊس ؤ نؤشأرˇ مئن رائج ايسه.
۲. کۊهستانˇ خۊتاوي گۊنه: گيلانˇ نسايي ؤ خۊرتاوي کۊهانˇ مئن جه رۊبار، ديلمان ؤ سياکل تا أملش ؤ اشکوراتˇ مئن ؤ هأتؤ ني مازندرانˇ اۊستانˇ مئن تا تۊنکابؤنˇ دؤهزارˇ محله گۊىشور دره. أ گۊنه گالشي ىا دىلمي نامˇ أمرأ معرۊف ايسه.
۳. فؤمنˇ خۊرخۊسي گۊنه: سۊ ته فؤمن، شفت ؤ سۊماسرا شأرستانانˇ مئن رائج ايسه.
۴. مرکزˇ خۊرخۊسي گۊنه: سنگر، کۊچي أسبان، خۊمام ؤ أنزلي شأران ؤ رزوندي شأرستانˇ مئن رائج ايسه.
۵. رشتˇ خۊرخۊسي گۊنه: رشتˇ شأرˇ مئن کي گيلانˇ مرکزه رائج ايسه.
۶. نسايي گۊنه: رۊبارˇ شأرستانˇ مئن کي رۊبار، رستم آباد، مانگيل ؤ لؤشانˇ شأران-أ شامل به. أ گۊنه رۊباري ىا رۊواري نامˇ أمرأ معرۊف ايسه.[۱۳]

گيلکي زوؤن-ه شأ سۊتته گۊيش ئبه تقسيم گۊدن:[۱۴][۱۵]

۱_بيه‌پيشي: اسپي‌رۊ جي تا چالۊس.[۱۶]

۲_بيه‌پسی: اسپي‌رۊ جي تا رزوندي.[۱۷]

۳_گالشي: گيلان ؤ مازرۊن ٚ بلندئن تا طالقان ؤ ألمۊت.[۱۸]

ألبت هر گۊيش خؤر ٚ ره چندين بۊن‌گۊيش يا لأجه دأره.

گيلکي واجه‌ئن

اي سري جه گيلکي واجه‌ئن دۊ ته بيه‌پس ؤ بيه‌پيشˇ لئجه أمرأ فارسي ؤ اينگيليسي معادلانˇ ورجه:

فارسي بيه پيش بيه پس اينگيليسي
صورت / چهره ديم ديم Face
زمان زمت زمات Time
بالا جؤر جؤر Up
پایین جير جير Down
زیر بۊن بۊن Under
پدر پئر پئر Father
کودک / بچه زای / زاک زای / زاک Baby / Kid
پسر ریکهِ رِی / رِئک Boy
دختر لاکۊ / دَتَر کؤر / کیلکا / لؤی / دَتَر girl / Daughter
پدر زن زن پئر زن پئر Father in law
مادر مار مار Mother
خواهر خاخۊر خاخۊر Sister
برادر برار برار Brother
برادر شوهر شؤ برار مردˇ برار Brother in law
مادر شوهر شؤ مار مردˇ مار Mother in law
بزرگ پيله پيله Great
لیز / سُر ليسک ليسک Lubricious
ترد و شکننده کَرچ کَرچ Brittle
آویزان کردن / آویختن وارگِنِن اۊرگادن / وارگادن Hangning
به دنبال کشیدن هَکِشِن فَکِشِن / دکشن Drag
مکیدن فۊدۊشتن فۊدۊشتن / اۊدۊشتن Sucking
میل داشتن واسَن واستن Appetite or Desire
ریختن مایعات فؤدَن فۊکۊدن / فۊگۊدن Pouring of Liquids
درخت دار دار Tree
زنبور سیفتال گَرزَک Bee
سنجاقک تيتيل چيچيلاس / ککر Dragonfly
گاو گؤ گاب Cow
گربه/بچه گربه پیچا/پیچا کوته پیچا/پیچا کوته Cat/Kitty
گردو آغۊز / گۊرکان آغۊز Nut
اردک بیلی / سیکا بیلی duck
مرغ خانگی کَرک کَرک Hen
گنجشک ملجه / چيچيني چيچيني Sparrow
مار میلۊم لانتي Snake

گيلکي دابدستور

أليفبي

گيلکي أليفبي اۊجۊر کي بۊگذشته[۱۹] جي فرسه أمي دس ايتؤره:

رديف حرفˇنؤم حرف
۱ کۊجي هفت ˇ
۲ أليف آ، أ، ا
۳ بي ب
۴ پي پ
۵ تي ت
۶ ثي ث
۷ جأم ج
۸ چي چ
۹ حي ح
۱۰ خي خ
۱۱ دال د
۱۲ ذال ذ
۱۳ ري ر
۱۴ زي ز
۱۵ ژي ژ
۱۶ سين س
۱۷ شين ش
۱۸ صات ص
۱۹ ضات ض
۲۰ طأى ط
۲۱ ظأى ظ
۲۲ عىن ع
۲۳ غىن غ
۲۴ في ف
۲۵ قاف ق
۲۶ کاف ک
۲۷ گاف گ
۲۸ لام ل
۲۹ ميم م
۳۰ نۊن ن
۳۱ وؤ و، ۊ، ؤ
۳۲ ىه ي، ى، ئ
۳۳ هئ گرد ه
گيلکي أليفبي



چنته گيلکي کلمه

گيلکي کلمه‌ٰن، باخی هندواۊرۊپاىي زوانؤنˇ همره پۊر اشتراک دأنه. اي زوان، عربی ؤ فارسی جی‌م پۊر کلمه هیته ؤ کلمه ني ایشؤنه هدأ.[۲۰]


گيلکي اینگیلیسی فارسی کۊردي
دیم Face صورت Dîmen
زأی/ زأک/ وچه Baby/Kid کودک/بچه Zarok
پیلˇپئر Grand Father پدربزرگ Bapîr
جؤر Up بالا jûr/Jûrewe
اساره/ رؤجا Star ستاره Estêre/Stêrk
لاکو/ کؤر/ کیجا/ کئلکا Girl دختر Kıç/Kîj
ریکه/ رئک/ رئه/ وچه Boy پسر Kurr
پیتار Ant مورچه Mêlûre
سیفتال/ گرزک Bee زنبور Hengejalle
پیچا/ پیچه Cat گربه Pışîle
نسا Shadow سایه Nısê/Sêwer
پیله/ گأت Great بزرگ Gewre
پئر Father پدر Bawk
فودوشتن Suck مکیدن Mıjîn
وأستن/ یأسه Appetite/ Desire اشتها ىا میل ?
فودن/ شؤندن Pouring of liquids ریختن مایعات Rıjanın/ Rıştın
لیسک Lubricious لیز/لغزنده Lûs/Xız
کرچ/ کرج Brittle ترد و شکننده Puşke
دار Tree دار/درخت Dar
چیشنک/ ملجه/ چیچینی Sparrow گنجشک Peresêlke/ Çoleke
بشو Go برو Pıço
هگیر/ فگیر Take it in your hand بگیر Bıgre
هنگیر/ فنگیر Dont take in your hand نگیر Megre
پورد Bridge پل Pırd


خؤندشؤن ؤ حرفؤن

گيلکی بیسˇ دو ته حرف (صامت ىا همخوان) دأنه:

گيلکي فؤنؤتیک مورسؤن
پ p پورد
ب b بال
ت/ط t توم
د d دأره
ک k کرجي
گ g گأره
غ/ق q قاش
ف f فو
و v وأرش
س/ص/ث s ساق
ز/ض/ظ/ذ z زور
ش š شل
ژ ž ژیویر
خ x خؤنخا
ه/ح h هئن
چ c چوچار
ج j جیگه
ر r راب
ل l لاس
م m مره
ن n نمکار
ی y یالمند

هف ته ني ساده خؤندش (مصوت ىا واکه) دأنه:

گيلکي فؤنؤتیک مورسؤن
آ ā کال
او (ۊ) u سو
اي (ي) i شیم
ئ e گئشه
ؤ o چؤ
أ a هأن
ٚ ə کل

بانی سه جرگه تویم (مرکب) خؤندش[۲۱]:

گيلکي فؤنؤتیک مورسؤن
ؤۊ ou اؤۊربۊ (امرود) /ourbu/
آۊ āu زاۊ (شکؤمدار زنأی) /zāu/
آي āi ماي (ماهی) /māi/
ئي ei خئيل (جرگه) /xeil/
ۊؤ uo تۊؤر (تبر) /tuor/
گيلکي فؤنؤتیک مورسؤن
ئی ey رئی (ریکه) /rey/
ٚی əy میدان /məydān/
أی ay أیوار (ای دفأر) /ayvār/
آی āy هأرای (زهار، فریاد) /harāy/
ؤی oy کؤیتا (کؤکته) /koytā/
ۊی uy اۊیتا (اؤکته) /uytā/
گيلکي فؤنؤتیک مورسؤن
آؤ āw ناؤدان /nāwdān/
ؤ ow اؤلاد /owlād/
أؤ aw أؤدؤ (دهن‌وله) /awdo/
ٚؤ əw خؤخوره (خرناسه) /xəwxurə/

آخری خؤندش (ə) یکجور خؤندشه کي گيلکي مئن همه ته خؤندشؤن جي ویشتر به کار شنه ؤ یکچی ایسه a ؤ e مئن. گيلکي خؤندشؤنˇ بولندی (ارتفاع) (فارسی زوانه بدئه) کمه. [۲۲]

نامتا'ن (ضميرؤن)

شخصي نامتا

گيلکي مئن شخصي نامتا دۊ جۊره[۲۳]:

الف. سيوا شخصي نامتا
سيوا نامتا شخصي نامتا (فاعلي) شخصي نامتا (مفعۊلي)
أول شخصˇ فرد مۊ، من مأ، مره
دوم شخصˇ فرد تۊ تأ، تره
سىؤم شخصˇ فرد اۊن، اۊ اۊنه، وره
أول شخصˇ جم أمان، أما، أمه، أمۊ، آمۊ أمره
دوم شخصˇ جم شۊمان، شۊما، شمه، شۊمۊ، شمۊ شمره
سىؤم شخصˇ جم أشان، ايشؤن (اۊشؤن)، ايشان أشأنه، ايشؤنه (اۊشؤنه)، ايشانه
ب. دشکسه شخصي نامتا

فاعل

گيلکي مئن، فاعل، شخص ؤ شماره' جي، فعلˇ همرأ جۊره[۲۴]:

مرىم ظرفؤنه بۊشؤسته.

مرىم ؤ زهرا ظرفؤنه بۊشؤستن.

فاعل تينه حذف بۊبۊن ؤ فاعلˇ شخص ؤ شماره شأنه فعلˇ شناسه' جي فأمسن[۲۵]:

مۊ شنم. -> شنم.

اۊ کيتابه هأىته. -> کيتابه هأىته.


فعل

گيلکي مئن فعل دۊ ته بنه دأنه: هسا بنه (مضارع) کي اۊنأجي اخباري هسا ؤ التزامي هسا ؤ أمر چاگۊده بنه باني بۊگذشته بنه کي مصدر ؤ مفعۊلي صفت ؤ بۊگذشته فعلؤن اۊنأجي چاگۊده بنه.[۲۶]


مصدر

مصدر، -ən ؤ -an همرأ تمنأ بنه. أگه ىکته فعلˇ بنه خؤندشˇ همرأ سر بمأ، اينˇ مصدر -n گينه: زئن ؤ خؤردن ؤ فۊدنˇ مۊسؤن.

ماضي صرفان

گيلکي مئن ماضي ساده و ماضي استمراري به ترتيب ايته بساته بۊنن:

  • ماضي ساده: ب+بؤگذشته بۊنه+شناسه[۲۷]
  • ماضي استمراري: بؤگذشته بۊنه+شناسه[۲۸]
مصدر بۊگذشته بۊنه ماضي ساده؛ اول شخص مفرد ماضي استمراري؛ اول شخص مفرد
خؤفتن خؤفت بخؤفتم خؤفتم، خؤفتمه
خؤتن خؤت بخؤتم خؤتم
بختن خت بختم ختم

قىد

نحوي أگه نيگا بۊکۊنيم گيلکي مئن دۊ جرگه قىد دأنيم: ىک جرگه حتماً ؤ مثلاًˇ مۊسؤن قىدؤن ؤ ىک جرگه' ني خئلي ؤ ويشترˇ مۊسؤن.[۲۹]

دومي جرگه قىدؤنه نشأنه جۊمله سر أردن: خئلي حسن کتاب خؤنه. أول جرگه جۊمله قىد ايسن أمما دومي جرگه، فعلي جرگه قىدن.[۳۰]

جۊمله

گيلکي مئن کلمه'نˇ ترتيب فاعل-مفعۊل-فعل ايسه.[۳۱] بسچي گاگلف مفعۊل تينه فعلˇ پسي بأ أمما مننئه فاعلˇ پيش بأ:

علي کيتابه خؤنه.

علي خؤنه کيتابه.

ناشخصي ساخت

ناشخصي ىا غىرˇشخصي جۊمله'ن اۊ جۊمله'نن کي ايشؤنˇ فعل، خۊشؤنˇ فاعلˇ همرأ جۊر نئه ؤ اي جۊمله'نˇ فعلˇشناسه سىؤم شخصˇ فرد ايسه: مأ تشنه'.[۳۲]

اي جۊمله'نˇ فعلؤن حسي ايسن ؤ ىعني ىکته مرجع خأنن کي ىکته تجرۊبه ىا حسه نسبت بدئن اۊ مرجعه. پس مننئن نمأ نامتا (ضمير ناملفوظ) بدأرن: گۊشنه'.[۳۳]

اي جۊمله'نˇ مئن، فعلˇ مرجع مننئه بيجؤن بۊبۊن. پس أگه تينيم بدأريم: مأ گۊشنه ىا حسنه گۊشنه ىا سگؤنه گۊشنه؛ مننيم بۊگؤىم ميزه گۊشنه.[۳۴]

اۊ نؤمي جرگه کي ناشخصي جۊمله'نˇ سر هأنه، فاعل نئه؛ اي نؤمي جرگه مفعۊله کي شنه فاعلˇ خالي جيگه مئن نيشينه

گيلکي خط

اصلˇ وانيويس: گيلکي نیویشتن

صد سالˇ أخيرˇ مئ هرکي هرجۊر کي دوس دأشت گيلکي بنويشته کي البته ويشتري آرامي خطˇ جي نيويسنن کي ايرانˇ مئن به اشتبا[۳۵] عربي ىا فارسي خۊ دۊخؤنده بنه؛ اي خطˇ مئن هرکي هرجۊر داب ض زاکۊن کي دۊرۊس تشخيص بده عمل کؤنه امما گيلوا مجله يکته دابدستۊر پيش بنأبۊ کي کم-کم بۊبؤ دابدستۊري کي گيلوا مئن بکي-ويريس بکارشنه ؤ اينˇ اصليترين کارکتر کۊچˇ هف (ˇ) ايسه.

۱۵۸۸ اسفندار ما، ورگ، گيلوا دابدستۊرˇ سر يکته شيوه-نامه ؤ کيليدتأخته (Keyboard) مؤنتشر بۊده کي شأنه گۊتن منسجمترين دابدستۊري ايسه کي تاهيسه بيرين بمأ.[۳۶]

ورگˇ پيش بنأ شيوه ايتؤره:

(اي وؤت، اي سربسˇ جي نقل بؤدره: خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید)

چۊتؤ خأ اي خطˇ جي گيلکي نيويشتن؟


ا. نؤميترين ؤ مؤهمترين نشؤنه، “ˇ” ايسه کي شؤا(ə) نۊشؤن دئنه. امما قراردادˇ جي أمه اينه همته اضافي ترکيبؤنˇ مئن کاراگينيم.

ملکي اضافه: ماکانˇ جۊف

وصفي اضافه: سۊرخˇ رۊجا

هرماله اضافه: اۊتاقˇمئن

دقت بکۊنين کي “ˇ” دۊ جا أصلن بکارنشنه. ىکته مفعۊلي نشؤنه جا: من تي پسره بيدئم. پس أگه اي جومله’ ايتؤ بنويسيم که “من تي پسرˇ بيدئم” دوروس نيه. چۊن پئرˇ پسي “ه” ىکته سيوا کلمه ايسه ؤ مفعولي نشؤنه ايسه. اؤکته “ايسه” فعلˇ مئنه: اۊن تي مأره. که أگه بنويسيم “اۊن تي مأرˇ” غلطه. چۊن ائره م مأرˇ پسي “ه” ىکته فعله: اۊن تي مأر ايسه.

– گاگلف لازمه کي تأکيد بۊکۊنيم ىکته کلمه مئن ىکته گب (حرف)ˇ پسي، شؤا دأنيم؛ اي جۊر وختؤن شأنه کۊچˇ هفته کاراىتن. وٚرگ ىا کٚلˇ مۊسؤن. گيلکي کيليدتأخته مئن أگه شيفتˇ کيليده بدأرين ؤ کۊچˇ هفته بزنين، تينين ىکته گبˇ جؤر شؤا بنين. اما نخأ اي کارˇ مئن تۊند شؤن؛ گيلکي-نيويسي مئن نخأ گبؤنˇ جؤر ؤ جير اعراب نأن.


ب. a ىا فتحه خؤندشˇ جا (چي کۊتا چي دکشه) “أ” (ىزبر: yəzəbər) کاراگينيم: تأ، دأنم، پأچ، دأرم.


ج. اۊ کلمه’نˇ مئن کي “ه” همره سرهنن ؤ اي “ه” ىکته خؤندشˇ جا ايسه (خؤنه، فرده ؤ…)، أگه لازم ببۊن کي مفعۊلي نشؤنه ىا “ايسه” جا ىکته فتحه بچربؤنيم کلمه سراخره، “أ” جا، چۊن خأنيم کلمه ظاهر ؤ صورته بدأريم “‘” کاراگينيم: خؤنه’، فرده’، خسته’بؤستم، پياده’بم.


د. e ىا کسره خؤندشˇ جا (چي کۊتا چي دکشه) “ئ” (ىزير: yəzir) کارأگينيم: زئن، مئبه، زئندرم.


ه. o ىا ضممه خؤندشˇ جا (چي کۊتا چي دکشه ىا چي ow خؤندشˇبه) “ؤ” (ىپيش: yəpiš) کاراگينيم: شؤن، شؤ، خؤ، مۊسؤن.


و. اۊ کلمه’ني که “ه” ىا “ا” همره سرهنن، اۊشؤنˇ جم دوستنˇبه چۊن خأنيم کلمه ظاهر ؤ صورته بدأريم، “‘” کاراگينيم ؤ أگه کلمه “ي” همره سربأ، “ئ” کاراگينيم: خؤنه’ن، پا’ن، کاسپيئن/کاسپئن، تيتيئن/تيتئن.


ز. اي خطˇ مئن نيمفاصله ندأنيم. هر جا بدين نيمفاصله خأنين، اۊنˇ جهاني معادله کاراگيرين: دأش (-).


ح. u خؤندشˇ به، چي دکشه چي کۊتا، “ۊ” کاراگينيم: فۊوؤستن، دۊر، پۊر.


ط. i خؤندشˇ به، چي کۊتا چي دکشه، “ي” کاراگينيم کي هم وختي سيوا بنويشته بنه ؤ هم وختي ىکته حرفه دچکئنه، نؤقطه دأنه. “تيتي” مۊسؤن.


ى. اۊ کلمه’نˇ مئن کي دۊ ته گب (حرف)ˇ همره کي ىکته خؤندشˇ نماىنده ايسن سرأگينه (ايران، اؤره، ائره ؤ…)، اولي أليف هۊتؤ کي هميشک داب بو بنويشته بنه امما بۊخؤنده نبنه.


ک. تۊىم خؤندشؤنˇ به کي گيلکي خۊشئبه دأنه، هي علامتؤنه خأ تۊىم گۊدن: تيۊل، ريۊت ؤ…


ل. y گبˇ جا، “ى” کاراگينيم کي هم وختي سيوا بنويشته بنه ؤ هم وختي ىکته حرفه دچکئنه، بينؤقطه': چأىي، حسنى.


م. اۊ کلمه’ني که اۊشؤنˇ مئن ي پسي، ى هنه، بيه، ديا، پياز ؤ… مۊسؤن، خالي “ي” بنويشته بنه: بيه، ديا، بيه، پياز ؤ…


ن. سيوانيويسي ىا دچکسه-نيويسي، اصلˇ ملاک کلمه استقلاله. ىعني ىکته کلمه وابينؤن خأ کسؤنه دچکئن مگر اينکه باخى ملاکؤن ىا نيويشتاري عادتؤن مانع ببۊن. مثلن، مؤستمر فعلؤنه چۊن ىکته مۊستقل فعل ؤ ىکته کلمه ايسن دچکسه نويسنيم: شؤندرم، بمأبۊ ؤ خؤردئدرم. هيتؤرم “بي” ؤ “نا” مۊسؤن پيشوندؤن: بيکس، بيسواد، نابلد ؤ…

– هرجا فاصله ىا نيمفاصله لازم بۊ، دأش (-) کاراىته-بنه: خؤرده-درم، فورته-دبۊ.


س. گيۊمه وأسي، هۊ جهاني ؤ استاندارد گيۊمه’ (“”) کارأگينيم. گيۊمه اي جاؤن کاراىته-بنه:

– اۊ گبي که ىک جا ىا ىک کسˇ جي نقل بنه.

– خاصˇ نؤمؤن ؤ خاصˇ کلمه’ن، تيترؤن، فندي ؤ علمي اصطلاحؤن (هر وؤتˇ مئن خالي ىک دفأ).


ع. نؤمره-نيويسي مئن، أعشاري نؤمره’نˇ مئن مؤمىئز (/) بکارشنه (۲۳/۴۰۵) ؤ هزارگانˇ سۊ رقمه سيواگۊدنˇبه هۊ علامتي که دونىا مئن دابه ( ۳,۰۴۰,۰۰۴,۰۰۵,۰۶۰) کاراىته-بنه.


ف. پس گيلکي أليفبي اۊجۊر کي بۊگذشته جي فرسه أمي دس (محمۊد پاىنده لنگرۊدى فرهنگˇ گيل و دىلم) ؤ چاکۊنواکۊني که أمه پيش نئنيم، ايتؤره:

أليف (آ، ا، أ)، بي (ب)، پي (پ)، تي (ت)، ثي (ث)، جأم (ج)، چي (چ)، حي (ح)، خي (خ)، دال (د)، ذال (ذ)، ري (ر)، زي (ز)، ژي (ژ)، سين (س)، شين (ش)، صات (ص)، ضات (ض)، طأى (ط)، ظأى (ظ)، عىن (ع)، غىن (غ)، في (ف)، قاف (ق)، کاف (ک)، گاف (گ)، لام (ل)، ميم (م)، نۊن (ن)، وؤ (و، ؤ، ۊ)، ىه (ى، ئ، ي)، هئ گرد (ه).[۳۷]

گيلکي بنه

شکی نیه کي گیل، ىکته قؤمˇ نؤم بو. ىۊناني کتابؤنˇ مئن ایشؤنه گلای دخؤندن. أگه گۊنيم گیل ىا گیلک که اي کاف، نسبتˇ کافه نأ تصغیرˇ شي. اونچه کي مسلم ایسه اینه کي گیل ىا گئل ىا گئلای ىکته قؤمˇ نؤمه کي کاسپي درىا کلسیا (جونوب) چافˇ مئن نیشتن ؤ هنۊز ایشؤنˇ نؤم اي مردومˇ سر بمؤنسه. وختی گۊنيم گیلان، اي «ان» جیگه پسونده. ىعني اؤره کي گیلؤن زیندگی گودن.[۳۸]

اما دومي (دیلم) کي ویشتر اشتبا واگۊىه بنه ؤ أگه بشین محلي مردومه بپورسین اونˇ دوروسه گونن: دیلمؤن (dilemon). مو هرگز نشتؤسم هی‌کس بگؤ دىلمان deylaman. دیل dil ىکته کلمهٰ کي معنایˇ مشخص دأنه ؤ اؤرهٰ گونن کي مرز بوده ؤ دَوَسته ببون گؤ ؤ گوسند دأشتن ئبه ؤ «ام» بولندی پسونده، هوجور کي کؤتام ؤ ایلامˇ مئن دأنیم ؤ پألوي زوانˇ مئن هرچئه بخأن بولند ذکر بکونن اي پسونده چربؤنئنن اونه. پس دیلم بنه گؤ ؤ گوسندˇ دأشتنˇ بۊلندˇ جیگه.[۳۹]

گیل، مازندرانˇ گيلکي زوانˇ مئن ني دره ؤ مازندراني زوان، پۊر شواهدˇ وأسی،[۴۰][۴۱][۴۲][۴۳] سانسکریتˇ همره ارتباطˇ مستقیم دأنه.[۴۴]


گيلکي دئبار

Gilaki Language Location Map.PNG

گيلکي خو تاریخ ؤ ادبیاته دأنه. پیرشرفشا شئرؤنˇ دیوانˇ مورسؤن کي هشتۊمي قرنˇ هجری قمری جي بجا بمؤنسه.[۴۵] بخشی جه قدیمي آثار که یا به گیلکي بأنوشته ببه یا بخش هایی جه اؤن گیلکي ايسه: ۱.تفسیر قران سورتچی(قرن۷) ۲.مقامات الحریری(قرن۷) ۳.دیوان پیر شرفشاه دولابی(قرن۸) ۴.الکفایه(قرن۹) ۵.الابانه(قرن۹) ۶.تفسیر کتاب الله(قرن۹) ۷.تفسیر مؤغنیسا(قرن۹) ۸.دوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۹.سوم مشیخ زیدی(قرن۹) ۱۰.قصیده طنطرانیه(قرن۹) گيلکي جي تا هفتؤمي قرن ه.ق وؤت بجا بمؤنسه. پیرشرفشا دولایی دیوان کي گيلکي زوان ئبه ىکته پیله سنده.[۴۶] جغرزˇ اون، نهؤمی قرن جي، قاسم انوارˇ شئرؤنˇ دیوان بمؤنسه کي اونˇ مئن گيلکي غزل دره. نهؤمی قرنˇ جي به بعد دئه گيلکي جي پۊر پورˇ وؤت هنأ تا مشروطه زمت کي حتا چن سوره انجیلˇ جي واگردؤن ببؤ.[۴۷]

سیˇ چن ته گيلکي کلمه راجه به جؤنورشناسی، نسخه‌ی خطی «خواص الحیوان»ˇ مئن (ملاعلی کامی لاهیجانی) دره کي الؤن ترهانˇ دانشگا کتابخؤنه مئن هنأ.[۴۸]

سیزدهؤمی قرن مئن، سید ظهیرالدین مرعشی «تاریخ طبرستان، رویان و مازندران»ˇ جي ىکته واوینه (بنای آمل) میرزا ابراهیم گیلانی به گيلکي واگردؤنه.[۴۹]

یکته گيلکي شئر ني خان احمد خان جي بجا بمؤنسه کي دانشگا تهران کتابخؤنه مئن هنأ[۵۰]: شده‌ام زار و پریشان دَرَم جان کَنَشا | دل پُر خون مو از عشق تو مانی آتشا

تو باَغیار نشینی می دِلا خون کُانی | تو بگو چه بَکُنَم مردمانَ سَرزَنَشا

شیوه دلبری و عشوه و ناز و غمزه | هرچه دُانی توبَکُن آنچه تو ذاتی رَوَشا

از فراق تو مُجَم [مَجَم] کوچه بکوچه شب و روز | همدَمی خود بَگُدی همسر تُرک طالَشا

موکه تا [تَ] هیچ نَگُتامو تو خود آزرده یَه بی | دو هزار چه موتی دانم یَکتا و اگُتَه نَشا

یکته ولگ نسخه خطی کي خان احمد خان گيلکي شئرؤن اون سر بنویشته نأ

یکته دئه سربس، گيلکي قدیمی وؤتˇ وأسی، «تفسیر کتاب الله» ایسه، ابوالفضل بن شهردویر دیلمی کي هشتؤمی قرنˇ مئن بنویشته ببؤ ؤ اونˇ مئن قرآن به گيلکي واگردؤنه ؤ تفسیر ببؤ.[۵۱]

مازیار (کی مازندرؤنی بو ؤ ۲۱۸ تا ۲۲۵ ه.ق حوکومت گود) خو نامه‌ٰنˇ مئن به عباسی خلیفه، خوشه گیلˇ گیلان دخؤنه ؤ خلیفه ني اینه جیلˇ جیلان (گیلؤنˇ گیل؛ فارسی: گیل گیلها) دخؤند. اي اول سندی ایسه کي یک نفر خودش ؤ خو مردومه گیل دخؤند. هنۊزم مازندرانˇ غربˇ کوهؤنˇ مئن، گالشؤن، جیرا (جؤلگه) دخؤنن: گیلؤن.

فردؤسی، خو شاهنامه مئن، اؤره کي منوچهر، سلم ؤ تورˇ جي انتقام بکشه، نویسنه:

سپه را ز درىا به هامون کشید | ز چین دژ سوی آفریدون کشید

چو آمد به نزدیک تمیشه باز | نیا را به دیدار او بد نیاز

ز دریای گیلان چو ابر سیاه | دُمادُم به ساری رسید آن سپاه

بازین کي فریدون مازندرانˇ مردومˇ همره شنه منوچهرˇ استقبال:

به زرین ستام و به زرین کمر | به سیمین رکاب و به زرین سپر

ابا گنج و پیلان و با خواسته | پذیره شدن را بیاراسته

همه گیل مردان چو شیر یله | ابا طوق زرین و مشکین کله.

شاهنامه مئنم، فردؤسی مازندرانˇ مردومه گیل دخؤنه.

نظامی گنجوی ني مازندراني‌ئنه گیل دؤنس؛ خو اسکندرنامه مئن وختی گه اسکندر، ایران ؤ رومˇ سپاهˇ همره شنه اوروسؤن (روسؤن)ˇ جنگ، اینˇ پهلوانؤنه نؤم بئنه:

زریوند گیلی ز مازندران | نیال یل از کشور خاوران

زریوند ني رجز خؤندن و فأزمه گودنˇ زمت گونه:

زریوند مازندراني منم | که بازی بود جنگ اهریمنم

زریوند چن نفره کوشنه تا بیلاخره بکوشتن شنه ؤ اسکندر ناراحت بنه:

جهاندار از آن کار شد تنگدل | که سالار گیلی درآمد به گل

ناصرالدین شا ني خو مازندرانˇ سفرنامه مئن، تبعیدی کوردؤنه ایل دخؤنه ؤ کلاردشتˇ محلي‌ئنه گیل. ایتؤ نظر هنه کي مازندران نی، دیلمˇ مورسؤن، جیگه نؤم (اسم مکان) ببون ؤ ربطی به قومیت ؤ زوان ندأره. اي سربسؤن همه اینه نشؤن دئنن کي کاسپي درىا کلسیا چافˇ مردۊم (تالشؤنˇ جي تا گیلانˇ گیلکؤن تا مازندرانˇ گیلکؤن تا حتا گلستانˇ گیلکزوانؤن) ىکته ریشه و بنه جي ایسن ؤ هرته خو جیگه ؤ سامؤنˇ نؤمه خو سر بنأ اما همه‌ته گيلکي گب زئنن ؤ ایشؤنˇ زوان گيلکي ىا گئلئکی ایسه. پس اي دوروس نیه کي گیلانی‌ئن، گيلکي ؤ گیلک بؤنه خوشؤنˇ انحصارˇ مئن بدؤنن.


بيريني خال


جیرنویس

  1. وبسایت ادبیات گیلکی، مسعود پورهادی
  2. گارنیک آساطریان - زبان دیمیلی در دانشنامه ایرانیکا- [۱] Garnik Asatrian, - Dimli in Encyclopædia Iranica
  3. اشمیت، رودیگر، راهنمای زبان‌های ایرانی، جلد دوم: زبان‌های ایرانی نو، ترجمه پارسی زیر نظر حسن رضایی باغ‌بیدی، تهران: انتشارات ققنوس، ص۴۳۷
  4. http://www.irna.ir/fa/News/80895273/اجتماعی/گیلکی__زبان_رسمی_جلسات_شورای_شهرستان_رشت_شد
  5. Gernot L. Windfuhr- Central Dialects in Encyclopædia Iranica گویشهای مرکزی ایران- گ.ل. ویندفهر- دانشنامه ایرانیا http://www.iranicaonline.org/newsite/index.isc?Article=http://www.iranicaonline.org/newsite/articles/unicode/v5f3/v5f3a001.html{{%7Cdate=اکتبر ۲۰۱۹ |bot=InternetArchiveBot}}
  6. Stilo, Don "A Description of the Northwest Iranian Project at the Max Planck Institute  for Evolutionary Anthropology"
  7. https://www.ethnologue.com/language/glk
  8. بررسی ماضی نقلی در گویش‌های حاشیه دریای خزر، دکتر عباس خائفی و دکتر حسین یاسری
  9. دکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۱۷–۱۸
  10. http://gilan.isna.ir/Default.aspx?NSID=5&SSLID=46&NID=75762 |عنوان=مرگ تدریجی یک زبان | ناشر =خبرگزاری ایسنا |تاریخ =۸ مهر ۱۳۹۳ |تاریخ بازبینی=}}
  11. گویش گیلکی لاهیجان. واژه‌نامه و پاره‌ای ویژگی‌های آوایی و ساخت‌واژه‌ای. جلد اول. دکتر نادر جهانگیری. چاپ دانشگاه مطالعات خارجی توکیو.
  12. مسعود پورهادی، توصیف ساختمان فعل و مصدر در زبان گیلکی
  13. مسعود پورهادی، توصیف ساختمان فعل و مصدر در زبان گیلکی
  14. دکتر منوچهر ستوده، سال۱۳۳۲، فرهنگ گیلکی، ص۱۷–۱۸
  15. https://www.isna.ir/news/gilan-75762/%D9%85%D8%B1%DA%AF-%D8%AA%D8%AF%D8%B1%DB%8C%D8%AC%DB%8C-%DB%8C%DA%A9-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86
  16. http://www.chalouscity.ir/fa-IR/DouranPortal/4640/page/-%D8%AC%D9%85%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%88-%D8%AC%D8%BA%D8%B1%D8%A7%D9%81%D9%8A%D8%A7%D9%8A-%DA%86%D8%A7%D9%84%D9%88%D8%B3
  17. http://rezvanshahr.gilan.ir/
  18. https://iranicaonline.org/articles/alamut-valley-alborz-northeast-of-qazvin-
  19. محمود پاینده لنگرودی. فرهنگ گیل و دیلم. نشر امیرکبیر. ۱۳۶۸.
  20. ورگ. چنته نؤکته، گيلکي و فارسی و ایشؤنˇ هدأهگیرˇ جی.
  21. مسعود پورهادی. زبان گيلکي. دانشنامه‌ی فرهنگ و تمدن گیلان، جلد ۱۶. رشت: نشر ایلیا ۱۳۸۷. ص۲۷.
  22. مسعود پورهادی. زبان گيلکي. دانشنامه‌ی فرهنگ و تمدن گیلان، جلد ۱۶. رشت: نشر ایلیا ۱۳۸۷. ص۲۶.
  23. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  24. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  25. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  26. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  27. فرهنگ قادري || http://khurtav.blogfa.com/post-80.aspx
  28. فرهنگ قادري || http://khurtav.blogfa.com/post-80.aspx
  29. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  30. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  31. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  32. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  33. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  34. علی درزی. مریم دانای طوسی. ساخت غیرشخصی در گویش گیلکی شهرستان لاهیجان
  35. http://v6rg.com/?p=10458#g1
  36. خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید
  37. خط ؤ کيليدتأخته | خط و صفحه‌کلید
  38. افشین پرتو. مردم سلول‌های ساختاری تاریخ‌اند. گفت‌وگو با افشین پرتو. گیله‌وا، ش ۱۲۲.
  39. افشین پرتو. مردم سلول‌های ساختاری تاریخ‌اند. گفت‌وگو با افشین پرتو. گیله‌وا، ش ۱۲۲.
  40. درویشعلی کولائیان. ساری و آغاز تمدن برنج در مازندران و گیلان. نشر شلفین ۱۳۸۵
  41. درویشعلی کولائیان. مازندراني و سنسکریت کلاسیک. نشر چشمه ۱۳۸۷.
  42. درویشعلی کولائیان. نگاهی نو به تاریخ مازندران باستان. نشر گیلکان.
  43. درویشعلی کولائیان اینترنتی جیگه www.kulaian.com
  44. درویشعلی کولائیان. گیل، گیلک، گيلکي. گیله‌وا. بهمن و اسفند 1390.
  45. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشي خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  46. دیوان پیرشرفشاه دولائی. به کوشش دکتر محمدعلی صوتی، ناشر بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1358.
  47. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشي خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  48. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشي خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  49. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشي خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  50. پژوهشگر، ابوالقاسم. «معرفی برگی از نسخه خطی اشعار گيلکي خان احمد گیلانی». پیام بهارستان (تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس) ۲، ش. ۱۳ (۱۳۹۰): ۱۰۶۹. اصلی نسخه جي بایگانی ببؤ.
  51. تفسیر کتاب‌الله/ ابوالفضل بن شهردویر دیلمی؛ با مقدمهٔ محمد عمادی حائری. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. قم: کتابخانه‌ٔ تخصصی تفسیر و علوم قرآنی. ۱۳۸۸.