پرش به محتوا

کؤمؤنيسم

Wikipedia جي
(مسير عوضاؤدن کمونیسم أجي)

کؤمؤنيسم[۱] (فرانسوي زوان: communisme) یا ايشتيراکي مسلک، ايته ايدئؤلؤژي ؤ ايته فلسفي، ايقتصادي ؤ ايجتماعي حرکت ايسه کي اۊن ٚ هدف ايته برابر ٚ جامعه ٚ چأکۊدن ايسه؛ کي اۊن ٚ مئن عادي مردۊم نتأنيد تۊليد ٚ أبزار و کارخانه‌ئان ٚ صاحب بيبيد ؤ أشأن ٚ مالکيت حکۊمت ٚ أمرأ ايسه. أ ايدئؤلؤژي مئن ايجتماعي طبقه، پۊل ؤ دؤلت وجۊد نأريد.

داز ؤ چۊکۊش، کؤمؤنيسم ٚ نشان

قديمي‌ترين ايشاره به ايته کؤمؤنيستي جامعه، أفلاطۊن ٚ کيتاب يعني جمهۊر ٚ مئن ايسه. تاريخ ٚ مئن، أفراد زيادي أ ايده-أ فدأييدي؛ مزدک، تۊماس مؤر، شارل فؤريه مأنسن. ألبته، اۊ چيزي کي ايمرۊ کؤمؤنيسم ٚ نام ٚ أمرأ شناخته به، ويشتر کارل مارکس ؤ فردريش أنگلس ٚ ايده‌ئان ايسيدي. اۊشأن دئيدي کي کارگران، رنج کيشيدي ؤ با أن حال، هرماله نتأنستيد ايته کارخانه خۊشأن ٚ ره را تأوأديد؛ يعني صاب‌کاران ايجازه ندأيدي کي اۊشأن بتأنيد خۊشأن تؤليد ٚ أبزار ٚ مالک بيبيد ؤ سعي کۊنيد با حقۊق ٚ کم، أ کار ٚ جۊلؤ-یأ بيگيريد. به‌عبارتي، تلاش کۊديد هیچکس جۊز خۊدشان نتأنه مالک ببه ؤ به‌نۊعي برده‌داري کۊديد. طبق أن ايتفاقات، کارل مارکس ؤ اۊن ٚ ريفيق فردريش أنگلس کي هردۊ أهل تفکۊر بيد، کيتاباني نيويسيد؛ سرمايه مأنسن کي سۊته جلد مئن مۊنتشر بوبؤست يا کمۊنيسم ٚ مانيفست. اۊشأن اعتقاد دأشتيدي کي تاريخ، تماماً مۊبارزه بين طبقات بۊ؛ مۊبارزه ضعيفان ؤ سرمايه‌دأران ٚ مئن و أ مۊبارزه‌ئان ٚ مئن، هميشک کارگران يا برده‌ئان شکست بۊخۊرديد. أما آخرپسي، رۊزي فأرسه کي کارگر ٚ طبقه پيرۊز به ؤ پرؤلتاريا ديکتاتۊري، يعني کارگران ٚ حکۊمت-أ بينأ نهه. طبق أ روند، ایته کؤمؤنيستي جامعه تشکيل به.

بيستؤمي قرن مئن، ولاديمير لنين ايته رۊس ٚ أورنا، کي اۊن ٚ برار تزاري سرکۊبان ٚ مئن بۊکۊشته بؤبؤسته بۊ[۲]، تصميم بيگيفت ايته اينقلاب-أ عليه رۊسيه ايمپراتۊري را تأوأده. أولين کؤمؤنيستي حکۊمت، توسؤط ولاديمير لنين رۊسيه مئن ايجاد بؤبؤست؛ ۱۹۱۷ اؤکتؤبر ٚ اينقلاب ٚ مئن. أ حکۊمت ٚ نام، شؤروي سؤسياليستي جؤمۊريان ٚ ايتحاد نام دأشتي. لنين ٚ مرگ ٚ پسي، ژؤزف استالين، سياستي به‌نام سؤسياليسم ايته سامان ٚ مئن چأکۊد کي شؤروي ٚ قۊدرت خۊ سامان ٚ مئن ببه. أ دؤران ٚ مئن، رۊسيه ايته صنعتي سامان بؤبؤست و پيشرفت بۊکۊد. هأتؤني أفراد زيادي، ويشتر جه چند ميليۊن نفر، استالين ٚ پاکسازيان ٚ مئن بمرديد. دۊوؤمي جهاني جنگ ٚ مئن، شؤروي مۊتفقين ٚ مئن بۊ و پيرۊز بؤبؤست ؤ آمريکا أمرأ ايته جهاني پيله قۊدرت بؤبؤست. أ دؤران ٚ مئن، سرد ٚ جنگ آغاز بؤبؤست کي ايته غيرمۊستقيم ٚ جنگ، آمريکا ؤ شؤروي مئن بۊ. هأتؤني أ دؤره مئن، کؤمؤنيستي سامانان ۱۳تا سامان-أ فأرسئيدي ؤ خۊرتاوي اۊرۊپا، بالکان، آسيا نسايي‌خۊرتاو، چين ؤ کۊبا مئن کؤمؤنيستي حکۊمتان قۊدرت بيگيفتد.

شؤروي مئن، رۊسيه تحت‌تأثير لنين ٚ عقايد، ايبچه کمۊنيسم ٚ أمرأ فرق بۊکۊد ؤ أن ٚ نام بؤبؤست مارکسيسم-لنينيسم ؤ ويشتر ٚ سامانان ٚ مئن هأتؤ بؤبؤست. مارکس، فقط کمۊنيسم ٚ تئؤري ٚ بيچه بۊ؛ ولي لنين، خۊ مۊفقيت ٚ وأسين بؤگؤفته کي ايته حيزب بايد اينقلاب-أ رئبري بۊکۊنه. هأتؤني، برخلاف مارکس بؤگؤفت کؤمؤنيستي اينقلاب تأنه اۊرۊپا جه خار ني ببه. از طرفي، چين ٚ مئن فردي به‌نام ٚ مائؤ زدۊنگ، ايته اينقلاب-أ مۊتفاوت جه بقيه اينقلابان را تأوأدأ؛ کي أن ٚ نام ٚ بنأئيد مائؤئيسم. مائو، اعتقاد دأشتي کي مارکسيسم-لنينيسم صنعتي سامانان ٚشينه؛ ولي اۊن ٚ ایدئۊلۊژي، کيشاورزي رۊ تمرکۊز دأشتي کي چين ٚ محور ايقتصاد بۊ. ألبته اۊن ٚ مرگ ٚ پسي، دِنگ شيائۊپينگ بمؤ ؤ ايقتصادي ايصلاحات بۊکۊد ؤ چين عملاً بؤبؤست سرمايه‌دأر، ولي تا ايمرۊ کمۊنيسم ٚ نام اۊن ٚ رۊ نهأ.

سال ۱۹۷۹ ميلادي يا ۱۳۵۷ شمسي، شؤروي، أفغانستان ٚ خلق ٚ جۊمۊري ٚ حمايت وأسين وارد أفغانستان بؤبؤست اۊن-أ اشغال-أ کۊد؛ ولي أفغانان ٚ مۊقاومت ٚ أمرأ رۊبه‌رۊ بؤبؤست. أ جنگ کي حدۊد ۶ سال طۊل بکشه، شؤروي‌ وأسين پۊر هزينه دأشتي. سال ۱۹۸۵ مئن ميخائيل گۊرباچؤف بؤبؤست شؤروي ٚ رئبر. گۊرباچؤف، ايقتصادي ؤ سياسي ايصلاحات بۊکۊد (گلاسنوست (Glasnost) و پرسترؤيکا (Perestroika)) کي شؤروي فرۊپاشي مئن تأثير دأشتي. هأتؤني گۊرباچؤف أفغانستان جه خارج بؤبؤست ؤ أ حرکت، اۊن-أ داخل ؤ خارج ٚ مئن محبۊب بۊکۊد. گۊرباچؤف ٚ ايصلاحات باعث بؤبؤست خۊرتاو اۊرۊپاي کؤمؤنيستي کيشوران يۊگؤسلاوي مأنسن، سقۊط بۊکۊنيد ؤ خۊد شؤروي ني فرۊپاشي بۊکۊنه.

۱۹۹۱ سال ٚ جه کي شؤروي فرۊپاشي بؤبؤست تا هأسأ، چنتا کؤمؤنيستي سامانان باقي بمأنستيد؛ چين، لائۊس، کلسيايي کؤره، ویتنام، کۊبا و ترانسنيستريا (ايته غيررسمي سامان). ألبته فقط کلسيايي کؤره به سبک شؤروي ؤ کؤمؤنيسم ايداره به ؤ مابقي دئه کؤمؤنيستي ايداره نيبيد.

کؤمؤنيستي سامانان معمۊلاً ايته‌حيزبي ايسيدي، ؤ توسؤط کؤمؤنيست ٚ حيزب ايداره بيد. دؤلت حيزب ٚ جه جۊدا ايسه ؤ وظايفي قانۊن ٚ ايجرا کۊدن ؤ سامان ٚ دفاع کۊدن ٚ مأنسن دأره. کؤمؤنيستي سامانان معمۊلاً دستۊري ايقتصاد دأريدي ؤ پيله ايقتصادي تشکيلات ٚ ايداره، دؤلت ٚ شينه. أ سامانان هأتؤني رایگان ٚ درمان ؤ تحصيل ني دأريدي کي ألبته معمۊلاً مۊشکيل دأشتي. کؤمؤنيستي سامانان در کۊل دۊته طبقه دأشتيدي؛ کارگران و کيشاورزان. هأتؤني به برابري جنسيتي اعتقاد دأشتيدي ؤ اۊشأن ٚ زناکان مجلس ٚ مئن زياد بيد. کؤمؤنيستان معمۊلاً ضد مذهب ايسيد ؤ مذهب-أ به‌عؤنوان ٚ ايته أبزار، کارگران ٚ گۊل‌زئن ٚ وأسين دأنيدي.

کؤمؤنيسم معمۊلاً نظري ؤ عملي ديدگاه ٚ جه نقد به؛ نظري ديدگاه گئه کي کؤمؤنيسم درک ٚ خؤبي جه تاريخ، ايقتصاد ؤ دؤلت نأره. عملي ديدگاه گئه کي کمۊنيست ٚ حيزب ٚ حکۊمت مؤنجر به سرکۊب، سانسۊر ؤ نقض حقۊق بشر به.

ولاديمير لنين، ايته کۊجي شأر، وۊلگا رۊخانه پهلۊ دۊنيا بمؤ. اۊن ٚ پئر و مار، هردۊ مۊعلم بيد و هأن باعث بؤبؤست کي لنين احساس مسئۊليت ايجتماعي بدأره. اۊن ٚ نؤأورنايي مئن، اۊن ٚ پيله برار-أ به اتهام تلاش، ألکساندر سوؤم ٚ ترؤر ٚ وأسين اعدام بۊکۊديد. لنين قسم بۊخۊرد کي خۊ انتقام-أ تزار ٚ جه فيگيره.[۳] لنين أ ماجرا پسي، شرۊع بۊکۊد مارکس ؤ چرنيشفسکي آثار ٚ خأندن.[۴] گيدي سۊسياليسم ؤ کمۊنيسم ٚ جۊدا کۊدن، ؤ هأتؤني ايمپرياليسم ٚ نظريه، لنين ٚ کار بۊ.[۴]

کؤمؤنيستي حيزبان خۊشأن-أ سؤسياليست دأنستيد؛ چؤن کؤمؤنيسم آخرين مرحله ايسه کي اۊن ٚ مئن دؤلت أز بين شه. اينگيليسي زوان ٚ مئن، کؤمؤنيستي حکۊمتان-أ پيله حرف‌ ٚ أمرأ ۊ مکتب-أ کۊجي حرف ٚ أمرأ نشان دئيدي؛ Communist و communism منئسن.[۵]

لنين، ۱۹۱۷ سال ٚ مئن ايته رساله بينئويشته به نام ايمپرياليسم، سرمايه‌دأري جؤرترين مرحله کي اۊن ٚ دۊرۊن أولي جهاني جنگ ٚ دلايل-أ بينيويشته. لنين گئه کي ايمپرياليسم، پيشرفته‌ترين نؤع سرمايه‌دأري مئن ايسه؛ کي پيله قۊدرتان، جهان-أ خۊشأن ٚ مئن تخسيم بۊکۊديد ؤ مۊستعمرات ٚ فتح کۊدن، تنها را پيشرفت ٚ وأسين ايسه.[۶] هأتؤني لنين گئه کي سرمايه‌دأران، رشوه فأديدي؛ مثل کاري ساعتان ٚ بيجير أوردن يا دستمۊزد ٚ بؤجؤر بؤردن. هأ دليل ٚ وأسي، اينقلاب نتأنه أجۊر سامانان ٚ جه آغاز ببه.[۷] لنين، هأ ايده أمرأ اينقلاب-أ رۊسيه دۊرۊن تؤجيه بۊکۊد. ألبته أ سامان سرمايه‌دار نۊبۊ و لنين ٚ أ کار ايته بدعت بۊ.

لنين سال ۱۹۲۴ ژانويه مئن بمرد. لنين جانيشيني خؤره دؤنجه، هأ دليل ٚ وأسين ژۊزف استالين، حکۊمت-أ به‌دس-أ گيفت ؤ چندين ميليۊن نفر-أ پيله پاکسازي مئن بۊکۊشت. ألبته، استالين ٚ مرگ ٚ پسي، اۊن ٚ سياستان کنار بنأ بؤبؤست ؤ تأثير خاصي کؤمؤنيسم ٚ رۊ ننأ.[۸]   مارکس کمتر به حيزبان ٚ نقش ايته کمۊنيستي اينقلاب ٚ مئن ايشاره دأشتي؛ ولي لنين، اعتقاد دأشتي ايته حيزب وأستي اينقلاب ٚ پيشي ببه.[۹] لنين، چي وا کۊدن؟ ٚ کيتاب ٚ دۊرۊن، نيويسه کي اينقلاب نوا فقط توسؤط پرۊلتاريا (کارگر ٚ طبقه) أنجام ببه، بلکه وأستي ايته رئبر بدأره کي اۊن ٚ رئبر، تأنه ايته حيزب ببه. أ حيزب، تۊده‌أ رانمايي کۊنه ؤ هأتؤني دمؤکراسي، وأستي ايته أمر حيزب ٚ دۊرۊن ببه.[۱۰]

لنينيسم

[دچينواچين]

ولاديمير لنين، أيته کۊجي شأر، وۊلگا رۊخانه پهلۊ به‌نيا بمؤ. أون ٚ پئر و مار، هردۊ مۊعلم بيد و هن باعث ببست کي لنين احساس مسئۊليت أجتماعي بدأره. أون ٚ نؤجواني مئن، أون ٚ پيله برار ٚ به أتهام تلاش، الکساندر سوم ٚ ترؤر ٚوأسين أعدام بۊکۊديد. لنين قسم بۊخۊرد کي خۊ أنتقام ٚ تزار ٚ ج فيگيره.[۱۱] لنين أ ماجراي پسي، شرۊع بۊکۊد به مارکس و چرنيشفسکي آثار ٚ بخأندن.[۴] گيدي سۊسياليسم و کمۊنيسم ٚ جۊدا کۊدن، و همچينين أمپرياليسام ٚ نظريه، لنين ٚ کار بۊ.[۴]

مارکس، کمتر به حيزب أشاره بۊکۊده. ولي لنين گۊفتي أيته أنقلاب رۊسيه مئن، وخت‌گير أيسه و هن ٚ وأسين أيته حيزب ٚ وؤجۊد لازم أيسه. چه بايد کرد؟ کيتاب ٚ دۊرۊن، لنين بينويشته کي أنقلاب نبأيستي فقط توسؤط پرؤلتاريا أنجام ببه، بلکه أيته حيزب بايد ببه کي پرؤلتاريا-أ رانمايي بۊکۊنه؛ چۊن پرؤلتاريا به تنايي نتأنه کاري بۊکۊنه و دمؤکراسي بأيستي حيزب ٚ دۊرۊن ببه.

لنين همچينين أيته رساله دأره به‌نام ٚ أمپرياليسم، سرمايه‌دأري ٚ بؤجؤرترين مرحله کي سال ۱۹۱۷ مئن أون ٚ بينويشته و أون ٚ مئن، أمپرياليسم ٚ آخرين مرحله سرمايه‌داري مئن مۊعرفي کۊنه؛ و گه کي أمپرياليستي سامانان، دۊنيا-أ خۊشن ٚ مئن تخسيم بۊکۊديد و د دۊنيا مئن جيگا نيسه. هن ٚ وأسين أن سامانان، مجبۊريد أنساني منابع وأسين و پۊل و ساير منابع وأسين، به بقيه سامانان ٚ مۊستعمرات حمله بۊکۊنيد. لنين تۊضيح دهه کي أولين جنگ جهاني هن ٚوأسين شکل بيگيفته کي ألبته أز نظر تاريخي، أن جنگ أيچي ديگر ٚوأسين أتفاق دکفت.[۱۲] همچينين لنين گه کي أجۊر سامانان، کارگران ٚ رشوه دئيدي؛ دستمۊزد ٚ ويشتر کۊنيد و ساعات کاري ٚ کمتر. به ه دليل، أنقلاب نتأنه أجۊر سامانان ٚ مئن شکل بيگيره کي ألبته سۊنتي مارکسيسم ٚ أمره مۊخالفت دأره.[۶]

مارکسيسم–لنينيسم

[دچينواچين]

مارکسيسم-لنينيسم أيته ايدئۊلۊژي بۊ کي شؤروي مئن و مابقي خۊرتاو بلۊک ٚ رسمي ايدئۊلۊژي بۊ. چين ٚ مئن، مائؤئيسم و کلسيايي کؤره مئن، جۊچه ايدئۊلۊژي ايسه کي هردۊ هۊ سامان‌أمره همخأني دأره.

أستالينيسم

[دچينواچين]

لنين ٚ بمؤردن ٚأمره، ژۊزف أستالين ببست شؤروي ٚ رئبر. أستالين شؤروي مئن سۊسياليسم ٚ برقرار بۊکۊد، و أيته پيله قۊدرت خؤره شؤروي مئن چأکۊده بۊ. أستالين أفراد زياديه بۊکۊشت و به‌عؤنوان ٚ ديکتاتۊري ٚ نماد شناخته به. درنهايت، أستالين ٚ بمؤردن ٚأمره أون ٚ سياستان تمام ٚ بستيد و أستالينيسم د ساماني مئن وجۊد نأره.

مائؤئيسم

[دچينواچين]

مائؤ زدۊنگ، أيته چيني بۊ کي در نتيجه‌ي چين ٚ أنقلاب، ببست أ سامان-أ رئبر. مائؤ أ سامان ٚ مئن أيته ملي نۊسخه ج کمۊنيسم چأکۊد کي کشاورزي رۊ تمرکؤز دأشتي. أن ايدئؤلۊژي، بعضي جيگائان ٚ مئن محبۊب ببست؛ نپال ٚ مأنسن.

مائؤ هم أستالين ٚ مأنسن، سال‌ها حکۊمت بۊکۊد و أون ٚ بمؤردن ٚ پسي، کمۊنيسم چين ٚ مئن أزبين بۊشؤ و دنگ شيائؤپينگ ببست چین ٚ رئبر و تا هسه چين فقط به نام کمۊنيست أيسه.

کابؤل، أيته روز ج ثؤر ٚ أنقلاب ٚ پسي

مؤرتبط ٚ مۊضۊعان

[دچينواچين]
  1. قالب:یادکرد فرهنگستان«کمونیسم» [علوم سیاسی و روابط بین‌الملل] هم‌ارزِ «Communism»؛ منبع: گروه واژه‌گزینی. دفتر دوم. فرهنگ واژه‌های مصوب فرهنگستان. تهران: انتشارات فرهنگستان زبان و ادب فارسی. شابک ۹۶۴-۷۵۳۱-۳۷-۰ (ذیل سرواژهٔ کمونیسم)
  2. The Russian Revolutuin, John M. Dunn, 1949
  3. The Russian Revolutuin, John M. Dunn, 1949
  4. 1 2 3 4 Holmes, Communism: A Very Short Introduction, 7.
  5. Brown, The Rise and Fall of Communism, 11.
  6. 1 2 Holmes, Communism: A Very Short Introduction, 9.
  7. Ball and Dagger, “Communism”, Encyclopædia Britannica.
  8. Ball and Dagger, “Communism”, Encyclopædia Britannica.
  9. Holmes, Communism: A Very Short Introduction, 8.
  10. Ball and Dagger, “Communism”, Encyclopædia Britannica.
  11. The Russian Revolutuin, John M. Dunn, 1949
  12. Holmes, Communism: A Very Short Introduction, 9.