گیلکی زوان

از Wikipedia
(تغییرمسیر از Gilөki)
واز بکون به: گردسن، واموج

گيلکی (واگویه: /Giləki/، اينگيليسی مئن Gilaki) یکته زوانه ايرانˇ هندواوروپایی شومالغربی زبانانˇ جی و گيلان ؤ مازندرانˇ مردوم ای زوانˇ جی گب زئنن ؤ قزوین ؤ گلستان ؤ سمنان اؤستانؤنˇ مئنم گیلکزوان ایسأ.

گیلکی زوان، شومالغربی زوانؤنˇ جرگه یا کاسپی دریا نسا چافˇ زوانؤنˇ جرگه شی ایسه ؤ تالشی، طبری، تاتی، کوردی، قومسی ؤ قصرانی زوانˇ همره پور اشتراک دأنه. ای زوان پنج جورˇ عؤمده دأنه کی خؤندش ؤ کلمه ؤ گاگلف دابدستورˇ جی، کسؤنأجی تؤفیر دأنن:

الف) رشتˇ شهرˇ گیلکی؛

ب) گیلانˇ مرکز ؤ غرب (بیه‌پس)ˇ گیلکی: اونˇ رواجˇ مقر شومالˇ جی، خؤمام ؤ انزلی تا رضوانشهرˇ یه پاره هنشرؤن؛ شرقˇ جی، کوجسبان؛ غربˇجی، شفتˇ یکته هنشر ؤ سوماسرا ؤ فؤمن؛ جونوبˇ جی، سنگر تا رستم‌آبادˇ نزیکی بنه؛

ج) گیلانˇ شرق (بیه‌پیش)ˇ گیلکی، لاجؤنˇ مرکزیتˇ همره: جونوبˇ جی به سیاکل، غربˇ جی به آستانه‌ی اشرفیه، لشتˇنشا ؤ حسنکیاده تا کوجسبان مرز بنه ؤ شرقˇ جی لنگرود ؤ رودسر ؤ کلاچایˇ مئن رواج دأنه ؤ کمکمی مازندرانˇ سامؤن (رامسر ؤ تونکابون ؤ چالوس ؤ نؤشهر) طبری زوانˇ همره تویمأبنه؛

د) گالشی (بیه‌پیش): اونˇ رواجˇ مقر، رودبارˇ شرقˇ کوهؤنه بانی تمؤمˇ دیلمؤنˇ سامؤن، اشکورات ؤ املش تا تونکابونˇ نزیکی؛

ه) رودبارˇ گیلکی: گیلانˇ جونوب، رستم‌آبادˇ سامؤن، رودبار، منجیل ؤ لؤشانˇ مئن رواج دأنه ؤ تاتی همره ایپچه تویمأبؤره.[۱]

گیلکی تاریخ[دچین‌واچین]

گیلکی خو تاریخ ؤ ادبیاته دأنه. پیرشرفشا شئرؤنˇ دیوانˇ مورسؤن کی هشتؤمی قرنˇ هجری قمری جی بجا بمؤنسه.[۲] گيلکی، زازاکی زوان امره نی پور نزديکه و دوته زبان، يه‌ته بون و ريشه دأنن. زازاکی، الؤن تورکيه مئن گب بزه بونه.

گیلکی بنه[دچین‌واچین]

شکی نیه کی گیل، یکته قؤمˇ نؤم بو. یونانی کتابؤنˇ مئن ایشؤنه گلای دخؤندن. أگه گونیم گیل یاگیلک که ای کاف، نسبتˇ کافه نأ تصغیرˇ شی. اونچه کی مسلم ایسه اینه کی گیل یا گئل یا گئلای یکته قؤمˇ نؤمه کی کاسپی دریا کلسیا (جونوب) چافˇ مئن نیشتن ؤ هنوز ایشؤنˇ نؤم ای مردومˇ سر بمؤنسه. وختی گونیم گیلان، ای «ان» جیگه پسونده. یعنی اؤره کی گیلؤن زیندگی گودن.[۳]

اما دومی [دیلم] کی ویشتر اشتبا واگویه بنه ؤ أگه بشین محلی مردومه بپورسین اونˇ دوروسه گونن: دیلمؤن (dilemon). مو هرگز نشتؤسم هی‌کس بگؤ دئیلمان deylaman. دیل dil یکته کلمهٰ کی معنایˇ مشخص دأنه ؤ اؤرهٰ گونن کی مرز بوده ؤ دَوَسته ببون گؤ ؤ گوسند دأشتن ئبه ؤ «ام» بولندی پسونده، هوجور کی کؤتام ؤ ایلامˇ مئن دأنیم ؤ پهلوی زوانˇ مئن هرچئه بخأن بولند ذکر بکونن ای پسونده چربؤنئنن اونه. پس دیلم بنه گؤ ؤ گوسندˇ دأشتنˇ بولندˇ جیگه.[۴]

گیل، مازندرانˇ گیلکی زوانˇ مئن نی دره ؤ مازندرانی زوان، پور شواهدˇ وأسی،[۵][۶][۷][۸] سانسکریتˇ همره ارتباطˇ مستقیم دأنه.[۹]


گیلکی تبری یا مازندرؤنˇ گیلکی[دچین‌واچین]

ای لهجه‌ٰنه خأ تبری گیلکی نی علاوه گودن. چون مازندرانˇ مردوم خوشؤنˇ زوانه گئلئکی دخؤنن ؤ تا چالوسˇ گیلکی، بیه‌پیشˇ گیلکی همره خالی ایسکالی تؤفیر کؤنه. هنوز حتا سمنانˇ یپاره دهاتؤنˇ مئن (چاشم ؤ هیکوه ؤ فولادمأله (فولادمحله) مورسؤن) کی چن دهه پیش، ساری شی بؤن (دودانگه بخشˇ شی) مردوم خوشؤنه گئلئک ؤ خوشؤنˇ زوانه گئلئکی دخؤنن.

مازیار (کی مازندرؤنی بو ؤ ۲۱۸ تا ۲۲۵ ه.ق حوکومت گود) خو نامه‌ٰنˇ مئن به عباسی خلیفه، خوشه گیلˇ گیلان دخؤنه ؤ خلیفه نی اینه جیلˇ جیلان (گیلؤنˇ گیل؛ فارسی: گیل گیلها) دخؤند. ای اول سندی ایسه کی یک نفر خودش ؤ خو مردومه گیل دخؤند. هنوزم مازندرانˇ غربˇ کوهؤنˇ مئن، گالشؤن، جیرا (جؤلگه) دخؤنن: گیلؤن.

فردؤسی، خو شاهنامه مئن، اؤره کی منوچهر، سلم ؤ تورˇ جی انتقام بکشه، نویسنه:

سپه را ز دریا به هامون کشید ز چین دژ سوی آفریدون کشید

چو آمد به نزدیک تمیشه باز نیا را به دیدار او بد نیاز

ز دریای گیلان چو ابر سیاه دُمادُم به ساری رسید آن سپاه

بازین کی فریدون مازندرانˇ مردومˇ همره شنه منوچهرˇ استقبال:

به زرین ستام و به زرین کمر به سیمین رکاب و به زرین سپر

ابا گنج و پیلان و با خواسته پذیره شدن را بیاراسته

همه گیل مردان چو شیر یله ابا طوق زرین و مشکین کله.

شاهنامه مئنم، فردؤسی مازندرانˇ مردومه گیل دخؤنه.

نظامی گنجوی نی مازندرانی‌ئنه گیل دؤنس؛ خو اسکندرنامه مئن وختی گه اسکندر، ایران ؤ رومˇ سپاهˇ همره شنه اوروسؤن (روسؤن)ˇ جنگ، اینˇ پهلوانؤنه نؤم بئنه:

زریوند گیلی ز مازندران نیال یل از کشور خاوران

زریوند نی رجز خؤندن و فأزمه گودنˇ زمت گونه:

زریوند مازندرانی منم که بازی بود جنگ اهریمنم

زریوند چن نفره کوشنه تا بیلاخره بکوشتن شنه ؤ اسکندر ناراحت بنه:

جهاندار از آن کار شد تنگدل که سالار گیلی درآمد به گل

ناصرالدین شا نی خو مازندرانˇ سفرنامه مئن، تبعیدی کوردؤنه ایل دخؤنه ؤ کلاردشتˇ محلی‌ئنه گیل. ایتؤ نظر هنه کی مازندران نی، دیلمˇ مورسؤن، جیگه نؤم (اسم مکان) ببون ؤ ربطی به قومیت ؤ زوان ندأره. ای سربسؤن همه اینه نشؤن دئنن کی کاسپی دریا کلسیا چافˇ مردوم (تالشؤنˇ جی تا گیلانˇ گیلکؤن تا مازندرانˇ گیلکؤن تا حتا گلستانˇ گیلکزوانؤن) یکته ریشه و بنه جی ایسن ؤ هرته خو جیگه ؤ سامؤنˇ نؤمه خو سر بنأ اما همه‌ته گیلکی گب زئنن ؤ ایشؤنˇ زوان گیلکی یا گئلئکی ایسه. پس ای دوروس نیه کی گیلانی‌ئن، گیلکی ؤ گیلک بؤنه خوشؤنˇ انحصارˇ مئن بدؤنن.

گیلکی بنویشته وؤتؤن[دچین‌واچین]

گیلکی جی تا هشتؤمی قرن ه.ق وؤت بجا بمؤنسه. پیرشرفشا دولایی دیوان کی گیلکی زوان ئبه یکته پیله سنده.[۱۰] جغرزˇ اون، نهؤمی قرن جی، قاسم انوارˇ شئرؤنˇ دیوان بمؤنسه کی اونˇ مئن گیلکی غزل دره. نهؤمی قرنˇ جی به بعد دئه گیلکی جی پور پورˇ وؤت هنأ تا مشروطه زمت کی حتا چن سوره انجیلˇ جی واگردؤن ببؤ.[۱۱]

سیˇ چن ته گیلکی کلمه راجه به جؤنورشناسی، نسخه‌ی خطی «خواص الحیوان»ˇ مئن (ملاعلی کامی لاهیجانی) دره کی الؤن ترهانˇ دانشگا کتابخؤنه مئن هنأ.[۱۲]

سیزدهؤمی قرن مئن، سید ظهیرالدین مرعشی «تاریخ طبرستان، رویان و مازندران»ˇ جی یکته واوینه (بنای آمل) میرزا ابراهیم گیلانی به گیلکی واگردؤنه.[۱۳]

یکته گیلکی شئر نی خان احمد خان جی بجا بمؤنسه کی دانشگا تهران کتابخؤنه مئن هنأ[۱۴]: شده‌ام زار و پریشان دَرَم جان کَنَشا دل پُر خون مو از عشق تو مانی آتشا

تو باَغیار نشینی می دِلا خون کُانی تو بگو چه بَکُنَم مردمانَ سَرزَنَشا

شیوه دلبری و عشوه و ناز و غمزه هرچه دُانی توبَکُن آنچه تو ذاتی رَوَشا

از فراق تو مُجَم [مَجَم] کوچه بکوچه شب و روز همدَمی خود بَگُدی همسر تُرک طالَشا

موکه تا [تَ] هیچ نَگُتامو تو خود آزرده یَه بی دو هزار چه موتی دانم یَکتا و اگُتَه نَشا


یکته ولگ نسخه خطی کی خان احمد خان گیلکی شئرؤن اون سر بنویشته نأ

یکته دئه سربس، گیلکی قدیمی وؤتˇ وأسی، «تفسیر کتاب الله» ایسه، ابوالفضل بن شهردویر دیلمی کی هشتؤمی قرنˇ مئن بنویشته ببؤ ؤ اونˇ مئن قرآن به گیلکی واگردؤنه ؤ تفسیر ببؤ.[۱۵]


گیلکی دابدستور[دچین‌واچین]

چنته گيلکی کلمه[دچین‌واچین]

گیلکی کلمه‌ٰن، باخی هندواوروپایی زوانؤنˇ همره پور اشتراک دأنه. ای زوان، عربی ؤ فارسی جی‌م پور کلمه هیته ؤ کلمه نی ایشؤنه هدأ.[۱۶]

گیلکی اینگیلیسی فارسی کوردی
دیم Face صورت Dîmen
زأی/ زأک/ وچه Baby/Kid کودک/بچه Zarok
پیلˇپئر Grand Father پدربزرگ Bapîr
جؤر Up بالا jûr/Jûrewe
اساره/ رؤجا Star ستاره Estêre/Stêrk
لاکو/ کؤر/ کیجا/ کئلکا Girl دختر Kıç/Kîj
ریکه/ رئک/ رئه/ وچه Boy پسر Kurr
پیتار Ant مورچه Mêlûre
سیفتال/ گرزک Bee زنبور Hengejalle
پیچا/ پیچه Cat گربه Pışîle
نسا Shadow سایه Nısê/Sêwer
پیله/ گأت Great بزرگ Gewre
پئر Father پدر Bawk
فودوشتن Suck مکیدن Mıjîn
وأستن/ یأسه Appetite/ Desire اشتها یا میل  ?
فودن/ شؤندن Pouring of liquids ریختن مایعات Rıjanın/ Rıştın
لیسک Lubricious لغزنده Lûs/Xız
کرچ/ کرج Brittle ترد و شکننده Puşke
دار Tree درخت Dar
چیشنک/ ملجه/ چیچینی Sparrow گنجشک Peresêlke/ Çoleke
بشو Go برو Pıço
هگیر/ فگیر Take it in your hand بگیر Bıgre
هنگیر/ فنگیر Dont take in your hand نگیر Megre
پورد Bridge پل Pırd


خؤندشؤن ؤ حرفؤن[دچین‌واچین]

گيلکی بیسˇ دو ته حرف (صامت یا همخوان) دأنه:

گیلکی فؤنؤتیک مورسؤن
پ p پورد
ب b بال
ت/ط t توم
د d دأره
ک k کرجي
گ g گأره
غ/ق q قاش
ف f فو
و v وأرش
س/ص/ث s ساق
ز/ض/ظ/ذ z زور
ش š شل
ژ ž ژیویر
خ x خؤنخا
ه/ح h هئن
چ c چوچار
ج j جیگه
ر r راب
ل l لاس
م m مره
ن n نمکار
ی y یالمند

هف ته نی ساده خؤندش (مصوت یا واکه) دأنه:

گیلکی فؤنؤتیک مورسؤن
آ ā کال
او (وٚ) u سو
ای (ي) i شیم
ئ e گئشه
ؤ o چؤ
أ a هأن
ٚ ə کل

بانی سه جرگه تویم (مرکب) خؤندش[۱۷]:

گیلکی فؤنؤتیک مورسؤن
ؤوٚ ou اؤوٚربوٚ (امرود) /ourbu/
آوٚ āu زاوٚ (شکؤمدار زنأی) /zāu/
آي āi ماي (ماهی) /māi/
ئي ei خئيل (جرگه) /xeil/
وٚؤ uo توٚؤر (تبر) /tuor/
گیلکی فؤنؤتیک مورسؤن
ئی ey رئی (ریکه) /rey/
ٚی əy میدان /məydān/
أی ay أیوار (ای دفأر) /ayvār/
آی āy هأرای (زهار، فریاد) /harāy/
ؤی oy کؤیتا (کؤکته) /koytā/
وٚی uy اوٚیتا (اؤکته) /uytā/
گیلکی فؤنؤتیک مورسؤن
آؤ āw ناؤدان /nāwdān/
ؤ ow اؤلاد /owlād/
أؤ aw أؤدؤ (دهن‌وله) /awdo/
ٚؤ əw خؤخوره (خرناسه) /xəwxurə/

آخری خؤندش (ə) یکجور خؤندشه کی گیلکی مئن همه ته خؤندشؤن جی ویشتر به کار شنه ؤ یکچی ایسه a ؤ e مئن. گیلکی خؤندشؤنˇ بولندی (ارتفاع) (فارسی زوانه بدئه) کمه. [۱۸]



خال به بیرین[دچین‌واچین]


جیرنویس[دچین‌واچین]

  1. مسعود پورهادی. زبان گیلکی. دانشنامه‌ی فرهنگ و تمدن گیلان، جلد ۱۶. رشت: نشر ایلیا ۱۳۸۷. ص۱۴.
  2. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشی خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  3. افشین پرتو. مردم سلول‌های ساختاری تاریخ‌اند. گفت‌وگو با افشین پرتو. گیله‌وا، ش ۱۲۲.
  4. افشین پرتو. مردم سلول‌های ساختاری تاریخ‌اند. گفت‌وگو با افشین پرتو. گیله‌وا، ش ۱۲۲.
  5. درویشعلی کولائیان. ساری و آغاز تمدن برنج در مازندران و گیلان. نشر شلفین ۱۳۸۵
  6. درویشعلی کولائیان. مازندرانی و سنسکریت کلاسیک. نشر چشمه ۱۳۸۷.
  7. درویشعلی کولائیان. نگاهی نو به تاریخ مازندران باستان. نشر گیلکان.
  8. درویشعلی کولائیان اینترنتی جیگه www.kulaian.com
  9. درویشعلی کولائیان. گیل، گیلک، گیلکی. گیله‌وا. بهمن و اسفند 1390.
  10. دیوان پیرشرفشاه دولائی. به کوشش دکتر محمدعلی صوتی، ناشر بنياد فرهنگ ايران، تهران، 1358.
  11. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشی خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  12. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشی خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  13. رضا مدنی. نوشته‌های گيلکی و تالشی خطی و چاپ‌شده (از سده هشتم تاکنون). گيلان‌نامه، مجموعه مقالات گيلان‌شناسی، جلد دوم، چاپ 1369.
  14. پژوهشگر، ابوالقاسم. «معرفی برگی از نسخه خطی اشعار گیلکی خان احمد گیلانی». پیام بهارستان (تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس) ۲، ش. ۱۳ (۱۳۹۰): ۱۰۶۹. اصلی نسخه جی بایگانی ببؤ.
  15. تفسیر کتاب‌الله/ ابوالفضل بن شهردویر دیلمی؛ با مقدمهٔ محمد عمادی حائری. تهران: کتابخانه، موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی. قم: کتابخانه‌ٔ تخصصی تفسیر و علوم قرآنی. ۱۳۸۸.
  16. ورگ. چنته نؤکته، گیلکی و فارسی و ایشؤنˇ هدأهگیرˇ جی.
  17. مسعود پورهادی. زبان گیلکی. دانشنامه‌ی فرهنگ و تمدن گیلان، جلد ۱۶. رشت: نشر ایلیا ۱۳۸۷. ص۲۷.
  18. مسعود پورهادی. زبان گیلکی. دانشنامه‌ی فرهنگ و تمدن گیلان، جلد ۱۶. رشت: نشر ایلیا ۱۳۸۷. ص۲۶.